مقدّمهء واجب ، تلقّى مىكند و در حمايت و پشتيبانى از آن فتوا صادر مىكند : اليوم ، . . . بذل و جهد در استحكام و استقرار مشروطيّت ، به منزلهء جهاد در ركاب امام زمان - ارواحنا فداه - و سر مويى مخالفت و مسامحه ، به منزلهء خذلان و محاربه با آن حضرت - صلوات اللَّه و سلامه عليه - است . « 1 » اين تلگراف ، از مهم‌ترين تلاش‌هاى آخوند خراسانى و هم‌راهان مجتهد او بود كه با تشويق آزادىخواهان موجبات رونق مشروطه‌خواهى در مرحلهء جنبش و قيام بود . امّا آخوند خراسانى ، علاوه بر حمايت از نهضت مشروطه‌خواهى ، تلاش‌هاى زيادى نيز در استقرار نظام سياسى مشروطه ، بويژه تأسيس و هدايت مجلس شوراى ملّى كرد . كوشش‌هاى آخوند خراسانى در استقرار نظام مشروطه در دو جهت مكمل هم جريان پيدا كرد : الف . تأييد كتاب تنبيه الامة نائينى به مثابه رسالهء سياسى - فقهى مهمّى كه اساس استدلالى نظام مشروطه را تشكيل مىداد ؛ ب . حمايت از اساس مجلس شوراى ملّى و كوشش در حذف تعارض‌ها و افراط و تفريط فعالان سياسى - مذهبى و روشن‌فكران كه گاه و بىگاه بنياد مجلس را متلاطم مىكرد و خانهء ملّت را به بحران مىكشاند . تحليل محتواى تلگراف‌ها و تلاش‌هاى نوع دوم ، نسبت به موضوع اين مقاله اهميت كمترى دارد و از اين رو ، لازم است در تحقيق ديگرى مستقلًا بدان پرداخته شود . امّا آن چه از ديدگاه مقالهء حاضر مهم‌تر است ، پيوند فقهى - فكرى آخوند و نائينى ، تأييد رسالهء نائينى توسّط آخوند خراسانى ، و التزام عملى - نظرى آخوند بر محتواى رسالهء نائينى و قانون اساسى مشروطه است كه تا حدودى منبعث از روح حاكم بر رسالهء نائينى است . روحى كه سال‌ها قبل از تدوين و انتشار رسالهء تنبيه الامّة ، كم و بيش اذهان مجتهدان نجف را به خود مشغول داشته و تصوّرات علماى نجف از

--> ( 1 ) . تاريخ مشروطهء ايران ، ص 730